Historia miasta

Słowiańska przeszłość Góry i okolic

Góra miastem

Góra w czasach reformacji

Pod pruskim panowaniem

Góra po 1945 roku

 

Słowiańska przeszłość Góry i okolic

Historia i losy Góry wiążą się z dziejami Śląska i Polski. Dolina rzeki Barycz była żyzna i posiadała cechy obronne, dlatego stała się już około 10 tys. lat p.n.e. siedzibą ludów pierwotnych. Stwierdzono to na podstawie znalezisk archeologicznych w pobliżu wsi Pobiel m.in. 22 tysięcy zabytków kamiennych z tej epoki. W Czeladzi Wielkiej i Wąsoszu odkryto pozostałości prymitywnych osiedli ludzkich, a w Bratkowie najstarszą na Śląsku półziemiankę. W okolicy Góry znaleziono wyroby ceramiczne kultury wstęgowej, a w Unisławicach odkryto pozostałości po osadzie sprzed 2500 lat p.n.e., w Ryczeniu - cmentarzysko kultury łużyckiej sprzed 2700 lat p.n.e., w Wierzawicach Małych -  osadę z tego samego okresu, we wsi Pobiel - pozostałośći po 6 osadach. Wymienione odkrycia archeologiczne są tylko częścią wszystkich, które nie sposób wymienić. Potwiedzają one jednak szybkie zaludnienie tego terytorium. W okresie między VII, a X wiekiem Góra i okolice zamieszkane były już przez ludność słowiańską. Z materiałów historycznych wynika, że ludność zamieszkująca Górę i okolicę była pracowita, zapobiegliwa i dbała o swe losy, dlatego też obok hodowli, uprawy ziemi, łowiectwa i zbieractwa prowadziła handel z tymi kupcami rzymskimi, którzy wędrowali pobliskim szlakiem bursztynowym. Dowodem na to są liczne znaleziska monet cesarstwa rzymskiego np. Sestertiusów Aleksandra Sewera znalezionych w Tarpnie. Dbano o bezpieczeństwo i obronność, o czym świdczy budowa grodów obronnych, których  w rejonie Góry jest aż 9: w Bartodziejach słowiański gród obronny z IX-X wieku, w Chróścinie z XII wieku, w Kietlowie z ok. IX wieku, w Kruszyńcu z IX-XI wieku, w Lipowcu z X wieku, w Niechlowie z ok. IX-X wieku, w Pastewniku z ok. X wieku, Sądowlu I z XI-XII wieku i Sądowlu II z X-XV wieku. Wszystkie te grody posiadały umocnienia ziemno - drewniane, fosy oraz wały. Niektóre z nich zostały współcześnie zniszczone np. w Niechlowie, Pastewniku, Sądowlu I. Ten ostatni był grodem obronnym, kasztelanią i miejscem sądu książęcego oraz pierwszą parafią katolicką na tym skrawku państwa polskiego. To właśnie w Sądowlu został zawarty pokój między księciem Wielkopolski Władysławem Laskonogim, a księciem Śląska Henrykiem Brodatym. Zakończył on wojnę domową między tymi książętami. Z sądowelską kasztelanią wiążę się pierwsza wiarygodna wiadomość o Górze. W najstarszym śląskim dokumencie w Bulii papieża Adriana IV z 23 kwietnia 1155 roku zostają wyliczone kasztelanie i włości biskupa wrocławskiego, w tym kasztelania Sądowel, a pod koniec rejestru wymienia się wieś Góra leżącą nieopodal Sądowla( ... et william juxte Sandowil gue Górza dicitur... ). Pierwsza wzmianka o osiedlu w miejscu dzisiejszej Góry zawarta jest w bulii papieża Inocentego IV z 1245 roku (...willa Góra cum partinentiis suis...).

p7.gif (1294 bytes)

 

Góra miastem

Góra stała się miastem na podstawie dekretu księcia Henryka III Głogowskiego z 18 sierpnia 1300 roku, w którym książę nadał Górze "Prawa miejskie". Do tych praw można zaliczyć m.in. całkowite prawo targowe, handel solą, prawo posiadania mennicy i bicia własnej monety (kwartniki i halerze) oraz prawo posiadania samorządu miejskiego. Treść tego dokumentu brzmiała następująco:

"Sierpień 18. Bierutów. Henryk, Książę Śląska i pan Głogowa dokumentuje, iż Klemens, wójt Góry z tamtejszymi konsulami Henrykiem z Łękanowa, Dietrichem z Naratowa, Konradem ze Starej Góry i Mikołajem z Reichkramerem odkupili od niego w imieniu miasta całkowite prawo targowe, handel solą i mennicę w mieście. Książę zastrzega sobie 3 grosze od każdego łanu jako opłatę menniczą, od czego nie zwalnia się pozostałych wolnych łanów, dziedzicznych dóbr pańskich i dóbr kościelnych. Oprócz tego nadaliśmy z naszej łaski szczególnej, trzeci grosz Naszym wiernym wyżej wymienionym, wójtowi, miastu i terytorium, by mogli bronić przeciw wszelkim nieprawością jak podpalaczom fałszerzom pieniędzy czy zbrodniarzom. Także każdy młynarz i owczarz, każdy winien uiścić 3 grosze a trzeci winien mieć wójt Klemens i jego prawowici następcy. A kto wpomnianych kwot nie uiści w dniu św. Jakuba, będzie miał zajęty majątek... z pomocą naszych wiernych, a jeśli który pan wsi będize wzbraniał i odmawiał... [nieczytelne i zatarte w oryginale].
...Tak samo ma otrzymać wójt wolne miejsce tam, gdzie on je wskaże na założenie młyna poniżej miasta i za zgodą i przezwoleniem miasta, jak również i wolne miejsce do uprawy, które on, wójt uzna za odpowiednie".

akt_1300.jpg (87698 bytes)
Dokument Henryka III Głogowskiego z 18 sierpnia 1300 roku, nadający Górze "Prawa Miejskie"

Akt ten podkreślał, że miasto wchodziło w skład dzielnicy głogowskiej i Wielkopolski, a bezpośrednim władcą jest piastowski książę wnuk Henryka II Pobożnego - Henryk III Głogowski. Po śmierci Henryka III jego synowie Henryk IV i Konrad potwierdzają przywileje miejskie mocą dokumentów z 6 stycznia 1310 roku i 12 marca tegoż roku. Dokument z 6 stycznia 1310 r. dodatkowo rozszerzył uprawnienia miasta: nadano Górze te same prawa co Głogowowi, włączono las pobliski, z którego mieszczanie górowscy mogli ścinać drzewo na swoje potrzeby, nadano najwyższe prawa: wieszania, oślepiania, okaleczania gardła i ręki, ściągania kar pieniężnych. Natomiast w akcie z 12 marca 1310 roku do Góry dołączono wsie leżące za miastem: Grabowno, Kłodę Wielką i Małą, Szedziec, Dąbroszyn, Borszyn Zimny, Borszyn Heinze i Borszyn Polski, Ligotę, Czernine, Kajęcin, Jabłonnę, Cieszkowice, wsie nad Łąką, Ryczeń, Golę, Osetno, Jastrzębie, Miechów, Wroniniec, Żuchlów, Naratów, Łękanów, Wronów, Radosław, Wioskę, Tarpno, Ślęszów, Chróścinę, Glinkę, Strumienną, Sławęcice i inne wsie leżące nad rzekami Baryczą i Odrą od wsi Ciechanów do ujścia Baryczy do Odry z wsią Stefanów.
    Góra, pod koniec XIV wieku jako miasto otoczona była drewnianą palisadą z głębokimi fosami i dwiema bramami: głogowską i polską, na środku stał ratusz, miasto miało cztery główne ulice, ok. 100 drewnianych budynków mieszkalnych, liczne obory i stodoły, a także szkołę, szpital, młyn koński, folusz, łaźnię, strzyżalnię i mennicę oraz kościoły św. Katarzyny i Bożego ciała. W ratuszu miały siedzibę izba ławnicza i sąd. Łączna liczba mieszkańców nie przekraczała wtedy 1000 osób. Miasto posiadało także swój herb

herby.jpg (16237 bytes).
Po lewej herb Góry wg pieczęci miejskiej z 1310 r., po prawej herb Góry wg pieczęci ławniczej z 1326 r.

p7.gif (1294 bytes)

Góra w czasach reformacji

Książę Włodko z Cieszyna przez pewien okres czasu zamieszkiwał w górowskim zamku. Książę rezygnował z należnych mu opłat, aby miasto mogło za te pieniądze naprawiać mosty, budować drogi kamienne i ulice. Jednak w nocy 6 września 1457 roku wybuchł groźny pożar, który strawił wszystkie drewniane budowle, lącznie z kościołem i dzwonami. Po pewnym czasie, a dokładnie w 1478 roku, skromnie odbudowane miasto ponownie uległo spaleniu. Ocalał wtedy jedynie kościół, młyn i kilka budynków mieszkalnych.
W 1506 roku Góra przechodzi pod władanie króla czeskiego, a dwa lata później wchodzi w skład korony czeskiej.
Na przełomie XVI i XVII wieku w Górze pracowała oficyna drukarska, w której wydawano między innymi druki muzyczne. W tym okresie powstał także silny ośrodek sukienniczy, gdzie w warsztatach rzemieślniczych produkowano spore ilości materiałów sukienniczych na potrzeby własne i okolicznych terenów.W 1528 roku wkraczają do Góry "nowiniki religijne". Zwolennikami nowej wiary byli właściciele Chróściny ród  von Dohna, którzy mieli patronat nad miastem. Do 1543 roku większość mieszkańców przeszła na wiarę ewangelicką. W większości na nową wiarę przeszli osadnicy niemieccy. Podnoszący się dobrobyt miasta i wzrost jego dochodów został przerwany wybuchłą   w 1618 roku wojną 30 - letnią między  protestantami a katolikami, która całkowicie zniszczyła i spowodowała upadek Góry. Na początku miasto zostało zajęte przez oddziały hrabiego Mansfelda zwolennika katolicyzmu. W celu nawrócenia mieszkańców miasta na wiarę katolicką, w Górze zostaje umieszczony oddział dragonów Lichtensteina, który pozostaje w mieście dopóki wszyscy mieszkańcy przejdą na wiarę katolicką. 5 - tysięczne miasto zaczęło się wyludniać i w 1631 roku na 699 domów tylko 112 było zamieszkałych. Górowianie  w liczbie 4000 emigrowali przede wszystkim za polską granicę do Leszna.

p7.gif (1294 bytes)

Pod pruskim panowaniem

W roku 1741 Fryderyk II król Pruski odebrał w wyniku działań wojennych Śląsk w tym Górę - Austriakom.Od tego roku, aż do 1945 roku Góra dostałasie pod panowanie niemieckie. Do głosu doszli niemieccy mieszkańcy, którzy z zapałem zabrali się do odbudowy miasta i zatarcia śladów polskości. Szybko rosła liczba mieszkańców, rozwinęło się rzemiosło, kwitł handel. Miasto otoczono ponownie murem z 13 wieżami i basztami, w murach odbudowano bramę głogowską i polską. Wodę do Góry sprowadzano rurociągiem ze wzgórz koło Jastrzębi, z której korzystali mieszkańcy oraz winiarnia i dwa browary - rury w których płynęłą woda zostały wydrążone w pniach dębowych i do dzisiejszego dnia można natknąć się na jego pozostałości.
W czasie  wojny siedmioletniej, w dniu 10 października  1769 roku, Góra została doszczętnie spalona przez Rosjan. Po wojnie mimo poniesionych strat przystępiono do odbudowy miasta, które w 1801 roku liczyło już 2 780 mieszkańców. Odbudowano wszystkie budynki i obiekty publiczne w tym kościoły, szkoły i ratusz. Największe znaczenie gospodarcze miały wtedy do połowy XIX wieku 84 wiatraki - młyny, które przerabiały zboże wyprodukowane przez górowskich rolników.
        II połowa XIX wieku przynosi Górze powiew rewolucji przemysłowej, miasto buduje zakłady przemysłowe: w 1889 roku powstaje cukrownia, która przerabiała wtedy 14 000 centnarów buraków dziennie i zatrudniała 200 robotników. W roku 1898 Góra wzbogaciła się o miejską gazownię, która dawała 15 000 m sześciennych gazu w roku i oświetlała 144 lampy uliczne oraz domostwa i fabryki. W 1882 roku wybudowano mleczarnię która przerabiałado 12 tys. litrów mleka na śmietanę, masło, sery. W 1892 roku powstał w mieście wiatraków prawdziwy młyn parowy z piekarnią.

widok2.jpg (17235 bytes)
Widok Góry na początku XX wieku

Lata 1918 - 1945 to dla Góry czas panowania niemieckiego. Miasto staje się terenem walki z mniejszością polską. Prześladowanie, niszczenie wszelkich przejawów polskości, to główne zadanie jakie postawiły sobie za cel władze niemieckie. Z Góry zwanej jeszcze Guhrau 1 września 1939 roku wyruszyły oddziały hitlerowskich żołnierzy na wojnę z narodem polskim - na Leszno, Bojanowo i Rawicz. Co pewien czas do mieszkańców Góry przychodziły złe wiadomości m.in. o śmierci na  frontach ich bliskich. Od 1943 roku coraz liczniejsze były koperty z czarną obwódką z powiadomieniem o "bohaterskiej" śmierci kolejnego Niemca z Góry. Styczeń 1945 roku to huki dział, mroźna pogoda i rozkaz ewakuacji na Zachód, za Odrę.Większość Niemców ucieka zabierając tylko najpotrzebniejsze rzeczy, jednak niektórzy pozostają i ci wychodzą najlepiej, gdyż później wyjeżżają do Niemiec z całym dobytkiem, ale ze świadomością, że już tu nie wrócą. Na ich miejsce za Armią Czerwoną przybywają prawowici właściciele tej ziemi - Polacy.

p7.gif (1294 bytes)

Góra po 1945 roku

Góra została wyzwolona 28 stycznia 1945 roku i wraz z całym Dolnym Śląskiem weszła w skład państwa polskiego. Miasto stało sie siedzibą powiatu w woj. wrocławskim. 4 maja 1945 roku miasto przejęły polskie władze administracyjne z Augustem Herbstem na czele. 8 maja przybywa pierwszy transport repatriantów z Prużany i Berezy Kartuskiej. W lutym 1946 roku Góra liczy 3526 mieszkańców. W Górze powstało pierwsze przedszkole na Dolnym Śląsku oraz pierwszy Powiatowy Komitet Polskiej Partii Socjalistycznej na Dolnym Śląsku. Pierwszym burmistrzem Góry został Aleksander Zalewski, którego jeszcze w 1945 roku zamordowali, prawdopodobnie, żołnierze sowieccy. W 1945 roku zostały uruchomione wodociągi, osiedleńcy mogli korzystać ze światła elektrycznego, rozpoczęła pracę mleczarnia. Rok później zaczynają działać cukrownia, tartak i młyn. Pierwsze nowe osiedle powstało w latach 60 - tych przy obecnej ulicy Głogowskiej. W 1973 roku powrócono do gmin jako podstawowych jednostek podziału administracyjnego, na których czele stanęli naczelnicy. Na terenie powiatu utworzono 5 gmin: Czernina, Góra, Jemielno, Niechlów i Wąsosz. W 1975 roku zniesiono powiaty i 17 dużych województw i stworzono 49 małych. Powiat górowski przydzielono do woj. leszczyńskiego. Z początkiem 1976 roku zlikwidowano gminę Czernina. Jej terytorium weszło w skład gminy Góra poza miejscowościami Sułów Wielki i Mały, Zaborowice, Czechnów i Giżyn, które trafiły do gminy Bojanowo. Mieszkańcy Sułowa Wielkiego wywalczyli od 1 lipca 1981 roku wejście w skład gminy Wąsosz. W rozporządzeniu rządu z 7 sierpnia 1998 roku zawierając listę powiatów znalazła się Góra w granicach woj. dolnośląskiego

p7.gif (1294 bytes)